Krzywcza.eu - Dla wszystkich, którzy dobrze wspominają lata spędzone w Krzywczy.

Drewniany kościół, srebrna sukienka cudownego obrazu Matki Bożej, obrotowe tabernakulum, rzeźby świętych i niewielkie organy. Tak wyglądała świątynia w Babicach w drugiej połowie XVIII wieku. Dzięki dawnemu inwentarzowi możemy dziś odtworzyć nie tylko jej wygląd, ale także poznać szczegóły życia religijnego mieszkańców.

Fundacja kasztelana sanockiego

Babice nad Sanem należą do miejscowości, których historia kryje wiele interesujących, a niekiedy mało znanych wydarzeń. Ważne miejsce zajmują w niej dzieje miejscowej parafii i jej świątyń. Dawny kościół, ufundowany w 1726 roku przez kasztelana sanockiego Józefa Grabieńskiego, był przykładem drewnianego budownictwa sakralnego, w którym tradycyjne umiejętności ciesielskie łączono z bogatym wystrojem charakterystycznym dla epoki baroku.

Szczególnie cennym źródłem do poznania tej budowli jest inwentarz z 1775 roku. Zawarte w nim opisy pozwalają zajrzeć do wnętrza świątyni i przyjrzeć się jej wyposażeniu niemal tak, jakbyśmy sami przekroczyli jej próg.

Ze starych map możemy stwierdzić, że był wybudowany na początku obecnej działki , gdzie znajduje się plebania patrząc od Babic. Na zdjęciu poniżej orientacyjna lokalizacja kościoła.

Nie był to jedynie skromny, drewniany kościół, w którym najważniejszą rolę odgrywał ołtarz. Całe wnętrze tworzyło przemyślaną kompozycję, podporządkowaną liturgii i religijnej wyobraźni ludzi XVIII wieku.

Drewniana świątynia pośród zabudowy Babic

Kościół wzniesiono z drewna tartego, czyli belek obrobionych w tartaku. Konstrukcję oparto na dębowych podwalinach, zabezpieczonych przed wilgocią kamiennym podmurowaniem. Było to rozwiązanie ważne dla trwałości budowli, szczególnie narażonej na działanie wilgoci od strony gruntu.

Do świątyni przylegała zakrystia, natomiast dzwonnica stała osobno, na własnych dębowych fundamentach. Przestrzeń pomiędzy kościołem a wieżą łączyła się z babickim rynkiem. W ten sposób obiekt sakralny stanowił część miejscowej przestrzeni publicznej, a nie odosobniony budynek oddzielony od codziennego życia mieszkańców.

Zarówno kościół, jak i dzwonnica miały pokrycie gontowe. Inwentarz odnotowywał jednak drobne usterki wymagające naprawy. Przy drzwiach dzwonnicy należało uzupełnić uszkodzenia, a miejscami poprawić pokrycie drewnianych płanków biegnących wokół dachu.

Światło wpadało do wnętrza przez sześć dużych okien, osadzonych w dębowych ramach i oprawionych w ołów. Dodatkowo za wielkim ołtarzem znajdowało się sześć niewielkich, okrągłych okienek.

Do kościoła prowadziły różne wejścia. Główne, dwuskrzydłowe drzwi zamykano drążkiem, żelaznymi kunami i kłódką. Inne zabezpieczono żelaznymi wrzeciądzami. Osobne drzwi prowadziły do zakrystii.

Przykościelny cmentarz otaczał drewniany parkan osadzony na dębowych słupach. Od strony miasta znajdowała się nowa, dwuskrzydłowa brama, a od strony plebanii i organistówki dwie furtki. Te ostatnie wymagały już wymiany. Nawet tak drobne uwagi, zapisane przez wizytatora, pozwalają nam lepiej wyobrazić sobie wygląd dawnego kościelnego otoczenia. Poniżej wyobrażenie wyglądu kościoła wytworzone przez Al.

Wielki ołtarz i cudowny obraz Matki Bożej

Najważniejszym elementem wyposażenia była nastawa wielkiego ołtarza, wykonana przez snycerzy. Pomalowano ją na kolor orzechowy, a wybrane części pozłocono. W centrum znajdował się obraz Najświętszej Maryi Panny z Dzieciątkiem Jezus trzymanym na prawej ręce.

Wizerunek wyróżniał się bogatymi ozdobami. Obraz przykrywała srebrna sukienka wykonana techniką snycerską. Głowy Maryi i Dzieciątka zdobiły dwie srebrne, pozłacane korony, a nad postacią Matki Bożej umieszczono wieniec chmur z dwunastoma gwiazdami, z których sześć było srebrnych, a sześć pozłacanych. Przeniesiony do nowego kościoła, eksponowany w ołtarzu głównym.

Na szyi Maryi wisiały dwa sznury pereł oraz zielono emaliowany krzyżyk. Całość dopełniała zasłona, nazywana tabulatą, na której wymalowano scenę Zwiastowania. W kościołach Małopolski i na Podkarpaciu powszechne było zasłanianie głównych, słynących łaskami obrazów innym, lżejszym malowidłem (tu: sceną Zwiastowania). Obraz główny odsłaniano uroczyście tylko podczas konkretnych nabożeństw, często przy dźwiękach fanfar, bębnów (w inwentarzu: „taraban”) czy organów, co stanowiło element sakralnego spektaklu. Do odsłaniania służyła wspomniana w tekście „laska do odsłaniania y zasłaniania Obrazu”.

W nowym kościele był na zasuwie obraz św. Floriana, którym przysłaniano cudowny obraz. Po ostatniej konserwacji ołtarza obraz ten znajduje się obecnie na plebani w Babicach.

Obraz nie był więc wyłącznie malowidłem umieszczonym w ołtarzu. Jego wygląd współtworzyły metalowe ozdoby, korony, gwiazdy i tkaniny. Wszystkie te elementy podkreślały wyjątkowe znaczenie maryjnego wizerunku.

W górnej części ołtarza, zwanej wysypem, umieszczono obraz św. Stanisława Biskupa i Męczennika, patrona świątyni. Po bokach stały posrebrzane figury św. Katarzyny i św. Stanisława, a wyżej dwa posrebrzane anioły.

Mensa ołtarzowa była murowana. Osłaniała ją ozdobna, posrebrzana rama, a do ołtarza prowadziły trzy stopnie. Przed nim ustawiono drewniane, toczone balaski, pomalowane na kolor orzechowy. To przy nich wierni przystępowali do Komunii Świętej.

Schemat wyglądu wewnątrz kościoła

Ołtarze boczne i nabożeństwa

Wnętrze świątyni uzupełniały ołtarze boczne poświęcone świętym. Ich wygląd wskazuje, że również w drewnianym kościele starano się stworzyć bogatą oprawę nabożeństw.

Ołtarz św. Józefa był częściowo malowany i posrebrzany. W jego górnej części znajdował się niewielki obraz św. Teresy. Szczególną funkcję pełnił ten ołtarz w okresie Wielkiego Tygodnia. Pod nim przygotowywano co roku Grób Pański na Wielki Piątek.

Obraz ten został przeniesiony do nowego kościoła i nieco zmniejszono go. Obecnie eksponowany jest w ołtarzy po prawej stronie. Przedstawia Józefa Pinińskiego († 1735) ojca Jerzego Pinińskiego fundatora nowego kościoła.

Kolejny ołtarz poświęcono św. Antoniemu Padewskiemu. Był częściowo malowany, złocony i posrebrzany. Nad głową świętego umieszczono srebrny obłoczek, natomiast w górnej części ołtarza znajdowało się wyobrażenie św. Franciszka.

Trzeci ołtarz, dedykowany św. Tekli Pannie i Męczenniczce, był stosunkowo nowym elementem wyposażenia. Powstał niedługo przed sporządzeniem inwentarza i został ufundowany przez Józefa Sobieszczańskiego, łowczego urzędowskiego. Pomalowano go na biało i zielono, a wizerunek świętej ozdobiono srebrnymi promieniami oraz srebrnym sandałkiem. Ten obraz został przeniesiony do nowego kościoła i jest tam eksponowany [na zdjęciu poniżej].

Inwentarz wymieniał ponadto dwa mniejsze ołtarzyki, poświęcone św. Pustelnikowi i św. Piotrowi. Można je było przenosić i rozstawiać w dni świąteczne.

Wszystko to świadczy o tym, że wnętrze kościoła zmieniało się zależnie od okresu liturgicznego i obchodzonych uroczystości.

Tabernakulum, które można było obracać

Jednym z ciekawszych elementów wyposażenia był mechanizm zastosowany w tabernakulum. Inwentarz zaznaczał, że cyborium można było obracać, aby podczas uroczystości wystawić Najświętszy Sakrament.

Rozwiązanie to pozwalało zmieniać sposób prezentacji zawartości tabernakulum. Przy odpowiednim ustawieniu ukazywała się przygotowana nisza, wyłożona ozdobną tkaniną, w której umieszczano monstrancję.

Dla współczesnego czytelnika może to być zaskakujący szczegół. Pokazuje jednak, jak wiele uwagi poświęcano w epoce baroku nie tylko samym przedmiotom liturgicznym, ale także sposobowi ich ukazywania wiernym.

Wnętrze kościoła miało przemawiać do ludzi obrazem, światłem, blaskiem metali szlachetnych i odpowiednio przygotowaną oprawą nabożeństwa. W tym kontekście obrotowe tabernakulum stanowi interesujący przykład połączenia rzemiosła z praktyką liturgiczną.

Ambona, chrzcielnica i organy

Nie tylko ołtarze przyciągały uwagę wchodzących do świątyni. Ważne miejsce zajmowała ambona, wykonana przez snycerzy i pomalowana na kolor orzechowy. Jej baldachim był bogato zdobiony, a wybrane elementy posrebrzono.

Po prawej stronie od wejścia znajdowała się kamienna chrzcielnica. Jej drewniane, posrebrzane nakrycie zdobiła rzeźba przedstawiająca chrzest Jezusa przez św. Jana. Wewnątrz umieszczono miedzianą, pobielaną misę. Ta została przeniesiona do nowego kościoła i służy jako kropielnica.

Na chórze stały niewielkie organy, określane jako pozytyw sześciogłosowy. Instrument wyposażono w dwa miechy podnoszone za pomocą skórzanych pasów. Choć nie były to wielkie organy znane z monumentalnych świątyń, umożliwiały muzyczną oprawę nabożeństw.

W nawie znajdowało się siedem ławek, a kościół posiadał dwa sprawne konfesjonały. Trzeci, zbutwiały, pozostawiono w dzwonnicy.

Na belce tęczowej, w miejscu oddzielającym nawę od prezbiterium, umieszczono grupę Ukrzyżowania. Obok Chrystusa na krzyżu stały figury Matki Bożej i św. Jana Ewangelisty.

Był to jeden z najważniejszych elementów religijnego wystroju wnętrza. Przedstawienie Męki Pańskiej przypominało wiernym o centralnym wydarzeniu chrześcijaństwa, a jego umiejscowienie sprawiało, że pozostawało widoczne podczas nabożeństw.

Co przechowywano w zakrystii?

Zakrystia była nie tylko pomieszczeniem służącym kapłanowi do przygotowania się do Mszy Świętej. Przechowywano w niej również szaty liturgiczne, naczynia i liczne przedmioty potrzebne do sprawowania nabożeństw.

Stały tam dwie komody z szufladami na alby, ornaty i bieliznę kościelną. Część szuflad pomalowano na zielono, pozostałe na kolor ceglasty. Znajdowała się tu także ława malowana na wzór marmuru, ozdobna szafka przypominająca tabernakulum oraz skrzynia na łój i lampy. Naczynia liturgiczne przechowywano w specjalnej, zamykanej szafce ściennej.

Wśród przedmiotów wymienionych w inwentarzu znalazły się trzy chorągwie. Jedna, większa, miała kolor zielono-jagodowy i była ozdobiona wizerunkami Matki Bożej Różańcowej oraz Świętej Rodziny. Dwie mniejsze, błękitne, przedstawiały między innymi św. Wojciecha, św. Barbarę, św. Mikołaja i św. Helenę.

Nie zabrakło też przedmiotów związanych z przygotowaniem uroczystości kościelnych. W zakrystii przechowywano żelaza do wypiekania opłatków, narzędzia do wycinania komunikantów, nożyczki do hostii oraz sitko do przesiewania mąki.

Były tam również dzbanuszki na kwiaty, szczypce do przycinania knotów świec, laska służąca do odsłaniania obrazu i drewniany świecznik używany podczas Ciemnych Jutrzni.

Szczególną uwagę zwraca czarna, drewniana trumna kościelna, ozdobiona malowanymi na biało gwoździami. Wykorzystywano ją podczas pogrzebów i Mszy żałobnych. Wśród wyposażenia znajdowały się także drewniane kotły i taraban, czyli instrumenty związane z oprawą niektórych uroczystości, oraz woreczek z dzwonkiem na lasce, używany podczas zbierania datków.

Tak szczegółowy wykaz przedmiotów pokazuje, jak wiele czynności i przygotowań składało się na życie parafii. Kościół funkcjonował dzięki pracy kapłana, służby kościelnej i osób odpowiedzialnych za przygotowanie nabożeństw, procesji oraz świątecznej oprawy.

Barokowe bogactwo w drewnianej świątyni

Opis babickiego kościoła z 1775 roku pokazuje, że drewniana architektura sakralna nie musiała oznaczać ubóstwa wystroju. Przeciwnie, miejscowi fundatorzy i rzemieślnicy starali się nadać wnętrzu odpowiednią rangę, wykorzystując snycerkę, malowanie, złocenia, srebrzenia oraz rozbudowane przedstawienia religijne.

Drewno malowano na kolor orzechowy, a niektóre powierzchnie naśladowały marmur. W ten sposób osiągano efekt dekoracyjnego bogactwa bez konieczności stosowania kosztownych materiałów na dużą skalę.

Szczególne znaczenie miały ołtarze, cudowny wizerunek Matki Bożej, grupa Ukrzyżowania oraz przedmioty wykorzystywane podczas nabożeństw. Ich rozmieszczenie i sposób dekoracji tworzyły spójną całość, w której każdy element miał swoje miejsce i funkcję.

Warto jednak pamiętać, że inwentarz opisuje stan świątyni w konkretnym momencie jej dziejów. Nie wszystkie wymienione przedmioty musiały zachować się do naszych czasów, a ich późniejsze losy wymagają osobnych badań.

Świadectwo przeszłości Babic

Dawny inwentarz kościoła w Babicach jest czymś więcej niż tylko wykazem wyposażenia. To dokument pozwalający odtworzyć fragment świata, w którym religia przenikała codzienne życie mieszkańców, a kościół stanowił ważny punkt miejscowej wspólnoty.

Dzięki zapisom sprzed ponad 250 lat możemy poznać wygląd ołtarzy, ozdoby maryjnego obrazu, wyposażenie zakrystii, a nawet przedmioty używane do wypieku opłatków i organizowania procesji. Szczegóły te nadają historii konkretny wymiar. Za suchymi zapisami inwentarza pojawiają się ludzie, ich pobożność, praca i troska o parafialną świątynię.

Drewniany kościół ufundowany w 1726 roku należy więc do ważnych kart historii Babic. Jego wyposażenie przypomina o bogactwie lokalnej kultury sakralnej i o tym, jak wiele można odczytać z dawnych dokumentów, jeśli poświęci się im należytą uwagę.

W miejscu, gdzie niegdyś w Babicach wznosił się kościół i znajdował cmentarz, dziś rozciąga się łąka. Miejsce to zasługuje na skromne upamiętnienie, które ocaliłoby od zapomnienia jego bogatą historię

Piotr Haszczyn [październik 2026]

Jeśli doceniasz moją pracę postaw kawę Kliknij

Źródła:

Inwentarz kościoła w Babicach z 1775 roku.

 

Linki

Blog Krzywcza Trzy Kultury Facebook - Krzywcza Trzy Kultury Facebook - Gmina Krzywcza Facebook - Hobbitówka

Parafia Krzywcza

Hobitówka

strona www

alt alt alt alt alt


 

 

 

 

Łatwy dostęp do innych przedsięwzięć internetowych, które są powiązane z Portalem Krzywcza Trzy Kultury oraz stron związanych z Krzywczą.